PETA KOLONA

Zašto se kaže PETA KOLONA

Kao i trojanski konj (ili danajski dar), Pirova
pobeda, preći Rubikon i sl., i izraz peta kolona nastao je
u vihorima rata. Zahvaljujući činjenici da taj rat nije bio
tako davno kao trojanski, ili oni što su ih vodili kralj Pir,
Cezar i druge vojskovođe staroga sveta, imamo i više
podataka o izrazu koji je tada stvoren. Reč je o
Španskom građanskom ratu (1936-1939) između
pristalica demokratski izabrane republikanske vlade i
pobunjenih fašističkih generala s Franciskom Frankom
na čelu.
Bio je to dug i krvav građanski rat, u kome su,
boreći se na strani Republike, sudelovali i mnogi naši
ljudi, kao dobrovoljci u internacionalnim brigadama. Uz
izdašnu materijalnu i vojnu pomoć tadašnjih fašističkih
sila, Musolinijeve Italije i Hitlerovog Nemačkog Rajha,
pobunjenici su osvojili dobar deo zemlje i ustremili se na
glavni grad Madrid, koji je pružao najžilaviji otpor.
Trupama koje su opkoljavale špansku prestonicu
komandovao je jedan od najistaknutijih fašističkih
generala – Emilio Mola (1887-1937). U jeku najžešće
bitke on je preko radija braniocima Madrida uputio
sledeću poruku:
,,Četiri naše kolone marširaju na vaš grad, a u
odgovarajućem trenutku peta kolona iza vaših vlastitih
položaja krenuće u napad.“
General je, naravno, mislio na
kontrarevolucionarne snage koje su delovale u
opkoljenom Madridu i koje su bile spremne da na njegov
znak iznutra slome otpor branilaca Tako je prvi put u istoriji upotrebljen izraz peta
kolona. Kasnije je on postao uobičajena oznaka „za
organizacije, grupe i pojedince koji propagandom,
špijunažom, sabotažom i diverzijama unutar svoje
zemlje rade za neprijatelja“.
Malo je poznato da je još za vreme Španskog
građanskog rata, upravo dok je nastajao sam izraz o
kome je ovde reč, napisana i drama Peta kolona (engl.
The Fifth Column). Njen autor je niko drugi do poznati
američki pisac Ernest Hemingvej, tada ratni reporter u
Španiji.
U toku Drugog svetskog rata (1939-1945), koji je,
u izvesnom smislu, bio nastavak građanskog rata u
Španiji, „petom kolonom“ nazivani su saradnici
okupatora i oni koji su, delujući iznutra, podrivali
odbranu napadnutih zemalja (Norveške, Belgije,
Francuske, Jugoslavije i drugih). Tako u jednom osvrtu
na događaje u našoj zemlji 1941. godine piše:
„Na katastrofalnim posledicama sporazuma
Cvetković-Maček, peta kolona je u službi fašističkih sila
ubrzano gradila temelje svemu onome što će se dogoditi
u toku i posle aprilskog sloma kao okupacija i njene
marionetske varijacije.“
U savremenom jeziku izraz peta kolona ima još
šire značenje. Njime se, naime, označavaju saradnici i
plaćenici spoljnih (neprijateljskih) sila koji rade protiv
svoje zemlje – ne samo u vojnopolitičkom nego i
ekonomskom i svakom drugom smislu. Tako se, recimo,
u štampi govori o petoj koloni u – privredi. Budite spokojni: vest se odnosi na „kampanju
štetnog delovanja multinacionalnih kompanija u
Meksiku“, i to krajem sedamdesetih godina!
Zanimljivo je da je u nas svojevremeno, pored peta
kolona, stvoren i izraz šesta kolona, kojim se označavalo
delovanje „antijugoslovenske emigracije“.
Na kraju, istine radi, treba reći da se izraz peta
kolona, samo s drukčijim značenjem, upotrebljavao i
ranije, pre španskog građanskog rata. U staroj Rusiji, za
vreme cara Nikolaja I (1822-1855), njegovi generali
govorili su kako se armija sastoji od četiri kolone –
pešadije, konjice, artiljerije i inženjerije. Peta kolona, po
njima, bila je – policija. To značenje, međutim, potpuno
se izgubilo, tako da se izraz peta kolona danas
upotrebljava samo u onom smislu u kome je prvi put
upotrebljen u Španskom građanskom ratu.